ديني مدرسن مان تعليم مڪمل ڪندڙن لاءِ ڪجه گزارشون
پروفيسر محمد طفيل هاشمي
جلد ئي ديني مدرسن جو تعليمي سال مڪمل ٿيڻ وارو آهي. هن موقعي تي هزارين شاگرد پنهنجو تعليمي سفر پورو ڪري مستقبل جا نوان در کولڻ بابت سوچيندا هوندا. مناسب سمجهيم ته انهن فضلاءَ سان سندن ماضي، حال ۽ مستقبل بابت ڪجهه ڳالهايان.
سڀ کان اهم عرض هي آهي ته:
هن تحرير کي ڪنهن يونيورسٽي پروفيسر جو ڪنهن مخالف ڌر بابت تبصرو نه سمجهيو وڃي، پر درس نظامي جي هڪ اهڙي فارغ التحصيل شخص جي ڊگهي حياتيءَ جي تجربن جو نچوڙ سمجهيو وڃي، جيڪو اوهان جي مستقبل بابت دردِ دل رکندڙ آهي.
انهن سڀني ديني مدرسن جي فضلاءَ کي مبارڪ هجي، جن کي ايندڙ هفتي يا ڏهاڙي اندر دستارِ فضيلت سان نوازيو ويندو، ۽ اهي ان سند جا حقدار قرار ڏنا ويندا، جيڪا ان ڳالهه جي شاهدي هوندي ته هاڻي هو استادن جي سڌي رهنمائيءَ کان سواءِ به مطالعو ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.
اهو مڃڻ ڏکيو آهي ته درس نظامي مڪمل ڪرڻ سان اسين فوراً “عالم” ٿي وڃون ٿا؛ حقيقت ۾ استاد صرف اهو اعتماد ظاهر ڪندا آهن ته هاڻي اهي شاگرد بغير استاد جي مدد جي ديني ڪتابن جو مطالعو ڪري صحيح مفھوم اخذ ڪري سگهن ٿا. پر عملي مشاهدو اهو آهي ته گهڻو ڪري اها ڳالهه حقيقت کان وڌيڪ حسنِ ظن هوندي آهي.
تنهن هوندي به مون کي اميد آهي ته هاڻي اوهين باقاعده مطالعو ڪرڻ جي عادت وجهندؤ. جيڪڏهن مناسب سمجهو ته پنهنجي مطالعي جي شروعات شاهه ولي الله دهلويؒ جي حجّة الله البالغة سان ڪريو. منهنجي خيال ۾ هن ڪتاب کي درس نظامي جي نصاب ۾ شامل نه ڪرڻ برصغير جي مسلمانن لاءِ نقصانڪار رهيو آهي، ڇو ته موجوده نصاب ۽ سماج جي وچ ۾ ڪو مضبوط نقطهٔ اتصال نظر نٿو اچي.
مولانا گيلاني جو ڪتاب برصغير جو نظام تعليم و تربيت اوهان کي ان نصاب ۽ ان جي فائدن ۽ نقصانن کان آگاهه ڪندو، جيڪو اوهين پڙهي فارغ ٿيا آهيو. مولانا ابو الحسن علي ندويؒ جي تاريخ دعوت و عزيمت اوهان کي مقصدِ حيات سان روشناس ڪرائيندي. مولانا وحيدالدين خان جون تصنيفات اوهان کي زندگيءَ جي سفر ۾ ڪاميابيءَ جا رستا ڏيکارينديون. قاري محمد طيب صاحب اوهان کي حڪمتِ دين سان متعارف ڪرائيندا. مولانا مودودي جون تحريرون اوهان ۾ اسلامي تهذيب جي بالاتريءَ جو شعور پيدا ڪنديون.
پهريون سبق اهو آهي:
“ڪلمۃ الحکمة ضالۃ المؤمن حيث وجدها فهو أحق بها”
يعني حڪمت مومن جي وڃايل شيءِ آهي، جتي به ملي، اهو ان جو وڌيڪ حقدار آهي.
اوهان جي مدرسي جون عقيدت ۽ نفرت جون مرڪزي شخصيتون ان اداري جي ضرورت هيون؛ پر هاڻي اوهين پاڻ سان سچا ٿي، پنهنجي مصلحت کي اوليت ڏيو.
البتہ اهو ياد رکو ته سڌو سنئون قرآن جو مطالعو ئي دل جي کُلي وڃڻ جو سبب بڻجندو آهي، ۽ ان جو ڪو متبادل ناهي. منهنجو تجربو آهي ته جڏهن به قرآن کي ڪنهن مفسر جي فھم جي عينڪ سان پڙهيو وڃي ٿو، تڏهن قرآن سان سڌو تعارف پيدا نٿو ٿئي، ۽ قرآن انساني ضمير تي نازل نٿو ٿئي.
حديث جي مطالعي لاءِ موطأ امام مالڪ کي اهڙي طرح وقت ڏئي پڙهو، ڄڻ اوهين مجلسِ نبوي ۾ ويهي زبانِ نبوت مان سڌو سنئون ٻڌي رهيا آهيو.
اسلامي ادب ۽ انهن جي مناهج سان واقفيت لاءِ منهنجي تجويز آهي ته ڊاڪٽر محمود غازي صاحب جي تصنيفات، يعني “سلسلهٔ محاضرات” کان شروعات ڪريو:
محاضراتِ قرآني، محاضراتِ حديث، محاضراتِ سيرت، محاضراتِ فقھ، محاضراتِ شريعت، محاضراتِ معيشت و تجارت وغيره. انهن ڪتابن جو فائدو اهو آهي ته انهن موضوعن تي ايتري گڏيل معلومات ٻي هنڌ مشڪل سان ملندي. ٻيو اهو ته غازي صاحب جي وضع قطع جديد هئي، پر فڪر ۽ نظريي ۾ هو روايت پسند هئا. هو تحقيق کان وڌيڪ روايت ۽ تراث کي ترجيح ڏيندا هئا. سندن تربيت رپورٽ رائيٽنگ جي هئي، جنهن ڪري سندن تحرير ۽ تقرير ۾ رواني ۽ سلاست هئي. محاضرات جي شروعات انٽرميڊيئٽ سطح جي شاگردن لاءِ ٿي هئي، ان ڪري انهن ۾ ڏکيا علمي بحث شامل نه ڪيا ويا.
انهن ڪتابن جي مطالعي سان اوهان جي معلومات ۾ وڏي وسعت ايندي، ۽ اوهين بغير ڏکين تحقيقاتي بحثن ۾ الجهڻ جي بنيادي ڄاڻ حاصل ڪري سگهندا. البت مطالعو ڪندي ذهن ۾ رکو ته هي معلوماتي ادب آهي، تحقيقي نه. جڏهن به تحقيق جي مرحلي ۾ انهن ڳالهين تي نظرثاني ڪرڻي پوي، ته انهن کي آخري ۽ قطعي نه، پر ابتدائي ۽ روايتي سمجهو.
مدرسن ۾ اوهان گهڻو ڪري عربي ڪتاب پڙهيا آهن، جنهن ڪري اهو خيال پيدا ٿئي ٿو ته شايد اسين عربيءَ ۾ ماهر آهيون. پر حقيقت اها آهي ته مدرسن ۾ صرف ۽ نحو ايتري حد تائين پڙهايو وڃي ٿو، جيتري عملي زندگيءَ ۾ شايد گهربل به نه هجي. شواذ ۽ تفردات تائين پڙهايا وڃن ٿا، جنهن سبب فضلاءَ عربي قاعدن ۽ اعراب سان ته واقف ٿي وڃن ٿا، پر ٻڌڻ، ڳالهائڻ ۽ لکڻ جي مشق نه هئڻ سبب اهي پهلو ڪمزور رهجي وڃن ٿا.
ان کان به اهم ڳالهه اها آهي ته هر زبان ۾ هر علمي شعبي لاءِ الڳ اصطلاحون ۽ لغتون ٿينديون آهن. فقھ جي زبان، ميڊيا جي زبان کان مختلف آهي، ۽ سائنسي اصطلاح سماجي لغت کان جدا آهن. مدرسن ۾ پڙهڻ سبب اوهان ديني ادب ۽ اصطلاحن ۾ مهارت حاصل ڪئي آهي، پر شايد روزمره استعمال جي ڪيترين ئي شين عربيءَ ۾ نالا به اوهان کي نه اچن.
اوهان پنهنجي موجوده لساني مهارت کي ٿورو بهتر بڻائي، عربي اخبارون، رسالا، افسانا، ناول، ڊراما پڙهي، ۽ ريڊيو ۽ ٽي وي جا پروگرام ڌيان سان ٻڌي، پنهنجي مهارت کي حيرت انگيز حد تائين وڌائي سگهو ٿا. ان کي ضايع نه ڪريو؛ صرف ڇهن مهينن جي توجهه اوهان کي شاندار نتيجا ڏئي سگهي ٿي.
اوهان لڳ ڀڳ اٺ سال مدرسن ۾ گذاريا آهن، ان دوران زنده ۽ مرحوم بزرگن کان فيض حاصل ڪيو آهي. ڪجهه استادن سان اوهان جي عقيدت بيحد هوندي. مدرسن ۾ ٻين تربيتِي پهلوئن جي ڀيٽ ۾ عقيدت پيدا ڪرڻ تي وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي. ان جا فائدا ۽ نقصان هڪ الڳ بحث آهي.
هاڻي منهنجي اوهان کان درخواست اها آهي ته جيئن اوهين تعليم ۾ اڳتي وڌندا رهيا ۽ سينيئر استادن کان فيض حاصل ڪندا رهيا، هاڻي فراغت کان پوءِ اهو سلسلو اڳتي وڌايو، ۽ ايندڙ سال لاءِ سڌو سنئون معلمِ انسانيت ﷺ جي حضور ۾ زانوءِ تلمذ ٽيڪيو، ته جيئن اسان پنهنجي علمي سلسلي کي وڌيڪ مستحڪم ۽ مستند بڻائي سگهون.
ان جو طريقو سولو آهي: روزانو گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪلاڪ باقاعدگيءَ سان مجلسِ نبوي ۾ حاضري ڏيو. سيرتِ طيبه جا ڪجه ڪتاب چونڊيو ۽ انهن کي محبت، ادب ۽ عقيدت سان اهڙي طرح پڙهو، ڄڻ اوهين هر مقام تي نبي ڪريم ﷺ سان گڏ هلي رهيا آهيو. هڪ ڪتاب کان پوءِ ٻيو ڪتاب پڙهندا وڃو. خاص طور مولانا مناظر احسن گيلاني جي النبي الخاتم سان شروعات ڪريو؛ مون ان کان وڌيڪ اثرائتو سيرت جو ڪو ڪتاب نه ڏٺو آهي. شبلي نعماني جو ڪتاب “سيرت النبي”، مولانا ادريس ڪاندهلوي جو “سيرت مصطفى”، مولانا ابو الحسن علي ندوي جو “نبي رحمت”، مولانا عبدالرؤف جو “أصح السير”، عربيءَ ۾ “سيره ابن هشام” ۽ “البدايه والنهايه” جو سيرت وارو حصو، يا ڪا به مستند سيرت جيڪا دستياب هجي، ضرور مطالعو ۾ رکو. پير ڪرم شاهه صاحب جو “ضياء النبي” محبت سان لکيل ڪتاب آهي، ۽ شاهه مصباح الدين شڪيل جو “سيرت احمد مجتبیٰ” اثر انگيزيءَ ۾ بي مثال آهي.
بس پنهنجي عقيدت جي مرڪز کي بلند ڪري دربارِ نبوت ۾ حاضر ٿيو، ۽ قسمت جي ياوريءَ سان فيض حاصل ڪيو.
هاڻي اسان مدرسن مان فارغ ٿيڻ کان پوءِ فضلاءَ کي درپيش حالتن جو جائزو وٺون ٿا.
جڏهن اوچتو هڪ ڏينهن ديني مدرسو ڇڏي تعليم مڪمل ڪئي وڃي ٿي، ته ڪجهه ڏينهن مبارڪبادن ۾ گذري وڃن ٿا. پر “شهرِ العسل” گذرڻ کان پوءِ انسان پاڻ کي خلا ۾ معلق محسوس ڪري ٿو. هڪ طرف خاندان، جيڪو اٺ ڏهه سال خرچ برداشت ڪندو رهيو، اها اميد رکڻ لڳي ٿو ته هاڻي “مولانا” تي فتوحات نازل ٿيڻ گهرجن، ۽ جِيبي خرچ بند ٿي وڃي ٿو. مدرسي ۾ رهندي اها عادت پختي ٿي وڃي ٿي ته بنا روزگار جي، صرف نماز ۽ ڪتاب پڙهڻ جي عوض، ٽنهي وقتن جو کاڌو ملي.
پر:
آں قدح بشکست و آں ساقی نماند
غور ڪرڻ سان خبر پوي ٿي ته اسان کي فقط نماز پڙهائڻ، وعظ ڪرڻ يا ڪتاب پڙهڻ اچي ٿو. ابن خلدون اڳ ئي لکي ويو آهي ته اهلِ علم جيڪي “علم” وڪڻن ٿا، عوامي منڊيءَ ۾ انهن جي گهڻي طلب نه هوندي آهي، تنهن ڪري غربت سندن مقدر بڻجي وڃي ٿي. رڳو ڪنهن احمق بادشاهه جي درٻار سان وابسته ڪو فقيه يا شيخ الاسلام ئي خوشحال ٿي سگهي ٿو، ۽ اڄڪلهه ته اهڙا درٻاري حالات به ناهن.
ڇهن مهينن يا هڪ سال اندر “تقطعت بهم الاسباب” جو منظر سامهون اچي وڃي ٿو. ماءُ جي پسند جي شادي، خاندان جون اميدون—اهي سڀ سوال بڻجي سامهون بيهي رهن ٿا.
اهڙي حالت ۾ ڇا ڪجي؟
پهريون فيصلو: اها اميد ڇڏي ڏيو ته صرف ديني تعليم سان معاشي ضرورتون پوريون ٿينديون. معاش لاءِ عملي جدوجهد ضروري آهي.
ٻيو فيصلو: زندگيءَ جي عملي ميدان ۾ لهڻ لاءِ پاڻ کي ٻه سال وڌيڪ ڏيو.
ٽيون: اهڙو ڪم قبول ڪريو، جنهن مان آمدني گهٽ هجي پر وقت بچي.
چوٿون: ڪو ٽيڪنيڪل ڪم سکو، جنهن جي ڇهن مهينن جي تربيت سان اوهين پاڻڀرا ٿي سگهو.
پنهنجي ديني تعليم کي پنهنجي عمل ۽ ٻين خواهشمند مسلمانن تائين محدود رکو، ۽ آيت:
“أنلزمكموها وأنتم لها كارهون”
کي پنهنجو لائحه عمل بڻايو.
ان شاءَ الله، ٻن سالن اندر اوهين خودڪفيل ٿي ويندؤ.
مدرسن مان فارغ ٿيڻ کان پوءِ هزارين فضلاءَ کي جنهن معاشي بحران کي منهن ڏيڻو پوندو آهي، ان جو شايد اوهان کي اندازو نه هجي. فارغ ٿيندي ئي سخت مسئلا سامهون اچي سگهن ٿا.
پهريائين سمجهو ته ڪتاب ۽ سنت موجب رزق صرف قسمت سان نه، پر محنت ۽ پيشي سان جڙيل آهي:
ليس للإنسان إلا ما سعى
۽
إن الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بأنفسهم
رزق جو وڏو حصو تجارت ۾ آهي، ۽ سڀ کان گهٽ روزگار نوڪريءَ ۾، ڇو ته نوڪري غلاميءَ جي جديد صورت آهي.
جيڪڏهن اوهين ڪنهن پير يا صاحبزادا گهراڻي مان نه آهيو، ته جلد کان جلد نفاست، ناز نخري ۽ بناوٽي مزاج کي ڇڏي ڏيو. صحابه ڪرام جي زندگين جو مطالعو ڪريو، جيڪي لوھار، مزدور، ھاري ۽ مستري ٿي رزق ڪمائيندا هئا. ابو بڪرؓ کان وڏو ڪو فاضل ناهي، پر پاڻ ڪپڙو وڪڻندا هئا؛ عليؓ کان وڌيڪ معزز ڪو ناهي، پر پاڻ کوھ هلائيندا هئا. هٿ جي ڪمائي سڀ کان پاڪ رزق آهي—اهو صرف ٻڌائڻ لاءِ نه، پر عمل لاءِ آهي.
مدرسن کي شايد اهو سڀ سيکارڻ جي ضرورت محسوس نه هجي، پر اوهان کي آهي. ايندڙ ٻن ٽن مهينن ۾ ڪو هُنر سکو. پنهنجي علائقي جو جائزو وٺي، ڪاروباري ماڻهن سان مشورو ڪري، ڪو عملي ڪم اختيار ڪريو. دنيا ڪم سان ڀري پئي آهي—ڳولڻ وارو رستو ڳولي ئي وٺندو آهي.
چوٿين ڳالهه: اهو وساري ڇڏيو ته ديني تعليم اوهان جي معاشي ڪفالت ڪندي. دين کي الله جي رضا لاءِ رکو—ڪٿي درس ڏئي ڇڏيو، ڪا نماز پڙهائي ڇڏيو، يا پنهنجا معاملا درست رکو، اهو ئي ڪافي آهي.
پنجين ڳالهه: جيڪو به ڪمايو، ان مان روزانو ٿورو ئي سهي، الله جي راهه ۾ ضرور ڏيو، ڇو ته الله جو وعدو آهي:
وما أنفقتم من شيء فهو يخلفه
الله اوهان جو حامي ۽ ناصر هجي.
وفقكم الله
